کاروانسرای شرف (رباط شرف)

کاروانسرای شرف (کاخ رباط شرف)

در همایش “سرخس، سرزمین آفتاب شرقی” بود که فرصتی به دست آمد تا در کنار استادی ارجمند و فرزانه باشم و به همین بهانه با ایشان گفتگویی داشته باشم.

برآمد این گفتگو با استاد رجبعلی لباف خانیکی فیلمی شد به مدت نزدیک به چهل دقیقه که در آن، استاد در یک فرایند قیاسی مفهوم کاروان را از یک کل آغاز و به شکلی زیبا به موزه ی آجر جهان “کاروانسرای شرف” رساند.

گوشه ای از سخنان استاد خانیکی درباره ی کاروانسرا و به ویژه کاروان سرای شرف

کاروان سرا از دو واژه ی کاروان و سرا تشکیل و یادگاری بوده از دوران هخامنشی و حتی قبل از آن که در متون معتبری مانند تاریخ هرودوت به آن اشاره شده است و تا همین دهه های اخیر هم کاربردش را حفظ کرده است.

کاروان سرا از نظر تشکیلاتی و ساختاری یک فضای محصور است که دارای تجهیزات و تمهیدات حفاظتی برای مسافرانی است که به داخل آن برای استراحت پناه می برند.

این امکانات باید نیازهای مسافر را تامین کند مانند حفظ از راهزنان و تامین غذا و آب و نیز حفظ کالا و داشتن یک سرپناه برای حیوانات همراه کاروان.

کاروان سرا متفاوتند همانند کاروانسرای دشت، کاروانسرای کوهستان، کاروانسرای شهری، کاروانسرای روستایی و … شخصی یا عمومی و هر کدام از نظر نوع سازه با هم متفاوت هستند.

حجره هایی برای خوابیدن و استراحت، محلی برای بارانداز و بستن احشام، یک آب انبار و گاهی هم یخدان و … به طور معمول فضای یک کاروانسرا را شکل می دهند.

از نظر طبقه ی اجتماعی دو نوع کاروان سرا داریم:

–          کاروانسرای عمومی دارای صحن وسیع حجره اصطبل، بار انداز و ….

–          کاخ رباط (کاروانسراهای شاهی) که نه برای عموم مردم بلکه برای پادشاهان امیران ساخته شده است.

در جاده ی ابریشم و دربستر خراسان بزرگ ۵ کاخ رباط شناسایی شده است

–          در سنگ بست به وسیله ی ارسلان جاذب ساخته شده که سپهدار توس بوده است

–          کاخ رباط ماهی

–          کاخ رباط شرف

–          رباط ملک بین سمرقتند و بخارا

–          رباط قره تکین در ترکمنستان فعلی

در کاخ رباط شرف:

محل بستن احشام از محل زندگی جدا بوده و چند واحد مسکونی داشته است.

واحدهای خدماتی از واحدهای اقامتی جدا بوده است.

حیاط جلو کاربرد خدماتی داشته و شتر بندها و اصطبل ها که به به حیاط شاه نشین سرویس می داده اند.

در حیاط شاه نشین  دو آپارتمان، یک سرسرا و سه اتاق که در سه طرف این حال ایجاد شده اند و می شود نامش را اتاق خواب گذاشت و نیز انبارهای بزرگ در آن جا وجود داشته است.

نقطه ی عطف حیاط شاه نشین ایوان کاروان سرا بوده است که به بهترین شکل ممکن تزیین شده است.

ساخت ایوان البته بی نظیر است و هم گچ بری ها مجموعه ی این ها تحسین بر انتگیز هست و پخته ترین نوع گچ بری سلجوقی را در این بنا می بینیم

در حیاط اول مال بند داریم که محل نگه داری حیوانات بوده است.

 

 

ما در کاروانسرای شرف شاهد هنرمندی هنرمندان برجسته و دست اول ایران در دوره ی سلجوقی هستیم و حداقل هنر آجرکاری و گچ بری را داریم و ممکن است هنر چوب و خراطی و .. هم باشد  اما در حال حاضر تنها آجر کاری و گچ بری باقی مانده است.

رباط شرف را در خارج از کشور به عنوان موزه ی آجر نام گذاری کرده اند به این معنی که ما هر شکلی را که تصور کنیم که با قرار دادن آجر می شود ایجاد کرد آن را در رباط شرف می بینیم و نوشته با آجر داریم که با قرارا دادن آجرها در کنار همدیگر خط ایجاد کرده اند.

در رباط شرف می بینیم که قرینه سازی در کل رعایت شده ولی در تزییات آجری قرینه رعایت نشده است و هنرمند زمینه ای را دیده که خواسته تمام هنرش را به نمایش بگذارد و در هر اتاقی هنر خودش را رعایت کرده و در گوشه های مختلف هم متفاوت کار کرده تا نشان بدهد که می شود با آجر این شکل ها را هم در آورد.

  هنر نمایی هنرمندان یک چیز هست و محاسبات ریاضی چیز دیگری است. هم در آجرچینی و گچ بری و ایجاد سازه تعیین کننده بوده هنرمند بزرگ ایرانی دوره ی سلجوقی نه تنها هنرمند، که ریاضی دان هم بوده است و با محاسبات دقیق چنان جایگاهی ساخته که به صورتی دیگر امکان ندارد وجود داشته باشد.

 وظیفه ی ما در برابر آثار باستانی

ده هزار سال انسان تولید فرهنگی می کند و تولید این آثار هنری تا پنجاه سال پیش ادامه داشته است. شما با دیدن یک کاسه ی سفالی از پنجاه سال پیش می توانستید  بفهمید که این هنر کدام فرد است یا کدام منطقه، استان،  روستا یا منطقه را نمایندگی می کند. تا پنجاه سال پیش صنایع شناسنامه دارد  و دارای هویت است اما وقتی کارخانه ای و پرسی شد  ما دیگر باستان شناسی نداریم. اگر چیزی امروز مدفون شود پانصد سال بعد ما را نمایندگی نمی کند چون معلوم نیست کار کیست و از کجاست.

نسل های آینده به شدت تشنه ی شناخت و بررسی آثار گذشته ی بسیار دور خواهد بود.

ما باید به رباط شرف به عنوان ارث فرهنگ بشری باید نگاه کنیم که انسان را معرفی کرده زیباشناختی، علم، هنر، فرهنگ، سفر، تجارت، تکنولوژی را معرفی کرده برای آینده های دور

زمان ساخت ساختمان به ما پانصد تا هشتصد سال است اما ممکن است تا دومیلیون سال بعد هم انسان باشد و آن ها بیشتر از ما به شناخت گذشته نیاز دارند.

ما امانت دار ذخایر فرهنگ بشری هستیم و مجبوریم که این امانت ها را به نسل های بعد از خودمان تحویل بدهیم تا ده ها نسل آینده بماند.

 

**********

 

**********

…..
..

.

مهرداد

Edutopia.ir

“در بهره برداری از نگاره های آرمان شهر دانش و فرهنگ © نام و پیوند به این پایگاه را از یاد نبرید!”

برای چاپ و نشر، اجازه ی کتبی لازم است.

دیدگاه های خود را درج نمایید!

نام خود را بنویسید، نیازی به پست الکترونیک و سایت شما نیست!

سربلند و پیروز باشید!

468 ad

نوشتن دیدگاه